Złudzenie kontroli

Psychologowie zauważyli, że ludzie są nadmiernie pewni swojej wiedzy i umiejętności. Dostrzegli, iż mamy tendencje do przeceniania nie tylko jakości wiedzy i zakresu ale również do niedoceniania ryzyka.

Charakteryzuje nas nadmierna pewność we własną kontrolę nad zachodzącymi procesami, w których skład wchodzą również procesy w pełni losowe. 

 

Podlegamy złudzeniu kontroli, którym jest tendencja do wierzenia we własną kontrolę nad rzeczami, na które z całą pewnością nie mamy wpływu. Z badań wynika, że najprostszym przykładem takowej iluzji jest zachowanie ludzi w kasynach, na przykład przy grze w kości ludzie mają tendencje do rzucania silniej, gdy chcą uzyskać wyższy wynik, i słabiej gdy chcą uzyskać niższy.

 

Będąc psychologiem jest się wyuczonym obserwatorem 😉 Pamiętam jak będąc w jednej z nadmorskich miejscowości przechadzając się typowymi ‚szlakami’ turystycznymi, gdzieś miedzy zapiekankami, goframi a automatem z zabawkami pluszowymi zbierała się spora widownia podziwiająca uliczny show. Zacnie ubrany Pan prezentował magię aktu rzucania monetą, i co ciekawe, miał kolejkę osób zainteresowanych udowodnieniem, że oni wiedzą kiedy wypadnie orzeł a kiedy reszka. Oni mając moc sprawczą w tym względzie gotowi byli ją zaprezentować. Czasem się udało, czasem nie. Badania zaś udowadniają, iż w niektórych sytuacjach można bardzo łatwo wmówić ludziom, bądź nawet pozwolić by sami sobie wmówili, że mają wpływ na całkowicie losowy rzut monetą. Dlaczego? Gdyż jeśli poprawnie zgarniamy kilka wyników rzutu z rzędu zaczynamy wierzyć, że rzeczywiście lepiej zgadujemy niż inni, oraz że ta nasza lepszość oparta na niepowtarzalnej zdolności zimniejszy się jeśli nie będziemy skupieni. Każdy z nas czasem chce wierzyć w bajkę, tylko czy rzeczywiście nam to pomaga?

 

W bajce żyć 

W większości sytuacji złudzenie kontroli może mieć pozytywne skutki, gdyż optymistyczne zakładanie, ze mamy na coś wpływ motywuje nas do działania, dodaje energii i chęci postarania się by cel osiągnąć. Zaś obiektywna ocena może nas zniechęcić powodując, iż działanie zostaje kwestionowane bądź odroczone w czasie. Co ciekawe, okazuje się, iż instynktownie zawsze doszukujemy się we wszystkich zjawiskach jakiś przyczyn, które możemy poznać, zrozumieć i wyjaśnić (najlepiej na swoją korzyść), gdyż nasz mózg przyzwyczaił się do znajdywania zależności przyczynowo-skutkowych w otaczającym nas świecie. Między innymi dlatego często obwiniamy samych siebie gdy coś nie pójdzie po naszej myśli, zapominając iż czynników wpływających na niepowodzenie zwykle jest więcej niż jeden.

img_2743

 

A gdyby tak szukać pączka bez nadzienia?

Miesiąc temu, w październiku, pięciu mężczyzn i jedna kobieta, będących uczestnikami II Kongresu Psychologii Sportu, zostało wybranych w losowym procesie selekcji do uczestnictwa w zadaniu z pączkami. Przed nimi postawiono 40 pączków a ich zadaniem było odnalezienie kilku pączków, w których zabrakło nadzienia. Zawodnicy mogli zastosować dowolną strategię podczas współzawodnictwa o dobry rezultat. Jedni szacowali wagę pączka, zaś inni sokolim okiem szukali różnic w układającym się lukrze, śladu po wprowadzeniu nadzienia do pączka lub też zdawali się na swój instynkt. Słodka zabawa trwała i potwierdziła wcześniejsze badania psychologiczne mówiące, iż jesteśmy skłonni spostrzegać sytuacje losowe, np. Loterię lub nasze pączki, jako sytuacje sprawnościowe, tj., w których wynik zależny jest od naszego wkładu (wysiłku i uzdolnień). Co ciekawe, tendencja ta się nasila, jeżeli mamy możliwość dokonania wyboru działania lub obecny jest aspekt rywalizacji.

img_2812

Wybór cieszy

Z złudzeniem kontroli powiązana jest wolność wyboru oraz samokontrola. Badania nad wolnością wyboru, więc bądź co bądź kontrolą sytuacji, dostarczają nam ciekawych wniosków odnośnie przyjemności. Im bardziej wolni jesteśmy przy wykonywaniu jakiejś czynności, tym więcej sprawia nam ona radości. Może dlatego w chłopcach rodzi się bunt gdy mają iść na kurs tańca podczas gdy marzą o karierze piłkarza. Może dlatego tak bardzo cieszy nas realizacja swoich pasji, robienie kolejnego kroku mimo iż nie zawsze jest łatwo. Im większe jest subiektywne odczucie wolności w chwili podejmowania decyzji, tym większe bywa zadowolenie z tej decyzji.

Tak więc nie mówmy dyrektywie co dzieci mają zrobić, nie mówmy zawodnikom za każdym razem co będzie lepszym posunięciem, dajmy więcej wolności, na przykład dając wybór między kilkoma opcjami. 

img_2845

Schultz w 1976 roku przeprowadził eksperyment na grupie mieszkańców domu opieki. Badacz chciał sprawdzić jak stworzenie warunków kontroli nad ważnymi zdarzeniami życiowymi, w tym przypadku wizyta studentów, wpłynie na ludzką aktywność, stan psychiczny czy zdrowie. Ochotnicy o średniej wieku ok 80 lat zostali przydzieleni do czterech grup.

– w pierwszej grupie badani mogli decydować o tym kiedy przyjdzie do nich student i jak długa będzie wizyta (grupa z pełną możliwością kontroli)

– w drugiej grupie badani nie mogli decydować o porze and czasie trwania wizyty, ale byli ze znacznym wyprzedzeniem o tych planach informowani (grupa z możliwością przewidywania zdarzeń)

– w trzeciej grupie badani byli pozbawieni wyboru oraz znajomości terminarza odwiedzi (grupa bez możliwości kontroli i przewidywania)

– zaś w czwartej grupie badani w ogóle nie byli odwiedzani przez studentów (grupa kontrolna).

Po dwóch miesiącach wyniki były zaskakujące. Okazało się, że stan zdrowia ochotników z pierwszej i drugiej grupy jest lepszy niż z pozostałych grup. Badani czuli się bardziej szczęśliwi i pełniejsi nadziei tworząc plany na przyszłość. Byli też mniej samotni, znudzeni i aktywniejsi życiowo. Tak prosta manipulacja sytuacją pokazała, iż warto dać ludziom więcej wyboru i możliwości zaplanowania by zwiększyć aspekt przewidywania, gdyż doprowadzi to do większej radości.

 

Samokontrola rozwija i pali

‚Ograniczanie się’ w sferze emocji, impulsów i zachowań zostało zdefiniowane jako samokontrola. Brzmi wąsko i ciekawie, gdyż każdy wie jak ważna jest umiejętność kontroli własnych emocji, jednakże samokontrola wszystkiego co doświadczamy jest po prostu niemożliwa. Na boisku, w szkole, w urzędzie pocztowym, w sporcie i życiu codziennym kontrola własnych emocji jest kosztowna. Będąc zasobem ograniczonym pociąga za sobą koszty psychofizyczne. Męczymy się kontrolując smutek czy złość, powstrzymując impulsywną reakcję pochłaniamy sporo zasobów energii.

Idealnym rozwiązaniem wydaje się być połączenie treningu ciała i umysłu, gdyż pomaga nabrać zdrowych automatycznych ekspresji emocji. Dajmy sobie prawo do przeżywania i wyrażania tego co czujemy, ale w odpowiedni sposób, czyli z pominięciem impulsywności i nadmiernej kontroli. Nauczmy się czym jest zdrowa ekspresja dopełniającą komunikację interpersonalną.

 

Samokontrola jest umiejętnością, którą możemy rozwijać, ćwiczyć oraz trenować, ale nie jest ona zasobem z którego możemy korzystać bez końca. Samokontrola ulega wyczerpaniu, co zauważyć możemy również w sytuacji zupełnie niepowiązanej z sytuacją ją poprzedzającą. Dlatego właśnie często podczas treningów nie stresujemy się za bardzo, mamy czystą głowę i automatycznie wiemy co i jak robić. Natomiast podczas meczu o tytuł mistrza poświęcamy wiele uwagi temu co wcześniej było automatyczne, co oznacza iż mniej mamy zasobów do kontroli złości, stresu czy własnych myśli. Psycholodzy dowodzą, że taka sytuacja zwana ‘zjawiskiem krztuszenia się’ występuje u sportowców głównie wówczas gdy przykładamy zbyt wiele uwagi do wykonywanej czynności. Nie bez przyczyny sportowcy uczą się relaksować i kierować uwagą w kluczowych momentach.

 

By zbalansować złudne poczucie kontroli ze zdrowym aspektem wpływu, sprawstwa i kontroli należy zainwestować czas poszczególne czynności:

  • Pracować nad technikami relaksacyjnymi
  • Wyznaczać cele, pamiętając o planowaniu, wdrażaniu i poprawianiu
  • Stwarzać możliwości wyboru
  • Trenować daną czynnością tak, by stała się automatyzmem
  • Pogłębiać samoświadomość
  • Ćwiczyć umiejętność wizualizacji.

 

img_3071

Podczas Kongresu Psychologii Sportu zawsze dobrze się bawimy (i inspirujemy)

 

Artykuł został opublikowany w Magazynie PsychologiaSportu.pl

Prześlij komentarz

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

    Loading Facebook Comments ...

    Dodaj komentarz

    Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

    This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.